Kritika celsi i suksesit, te pakten keshtu konceptohet kritika letrare nga kritiket e famshem letrar. Nje kend proletar i dedikuar kritikes dhe analisteve letrare konstruktive.
Moderatorë: Laert, I-AMESHUAR
Posto një përgjigje 1 postim · Faqe 1 prej 1
Variacione lirike të At Fishtës sipas Daniel Gàzullit
Avatari i antarit
Drejtues

Poste: 4580
Antarësuar: 28 Janar 2009, 13:10
Variacione lirike

Daniel Gàzulli
Imazh

Studim kritik

“Folklora – thotë Fishta - asht pasqyra e kthjelltë e psihës së kombit! (HD 1933, 4/153-163).
Si shtjellon randësinë e tij në vetë sendertimin e historisë kombëtare, tue shtjellue procesin krijues të poezisë popullore (shpesh e ma drejtë e thanë – kangës popullore), ai ngulmon tek pjesëmarrja e gjatë e lëmimi i pafund i saj nga brezi në brez. Si të thuesh, mbas krjuesit të parë (poetit kangëtar), punën e merr në dorë një redaksi anonime, që vazhdon ta përpunojë për një kohë të gjatë derisa vepra të shkëlqejë porsi “gurëzit e lumit fill mbas shiut kur i shndrrit dielli”. Tek parathanja e “Kanunit” Fishta i thur më një anë një himn trashëgimisë popullore në përgjithësi, veçan poezisë popullore, me kulme në përshkrimin e Tanushës nga eposi i Mujit dhe Halilit, e thotë: “Ku e ka Petrarka – mbreti i vjerrshës së bukurisë e të dashunisë – një përshkrim ma të bukur se ky” – asht fjala për Tanushën. (HD, poaty).
Po na sot nuk duem të ndalemi e të përsërisim çka ka analizue mrekullisht Fishta, ashtu edhe shumë autorë të tjerë, por në disa relike që, çuditërisht, i kanë shpëtue kritikës e analizës letrare, edhe pse janë kryevepra në llojin e vet.
Janë lirika, ose thjeshtë pak vargje prej tyne, që dëshmojnë për vlera artistike të krahasueshme me poezinë ma të mirë europiane të kohës, aty edhe ndonjë kryevepër e vërtetë, pse vlerat estetike nuk maten me numërin e faqeve apo të vargjeve, po me gjuhën e figurëshme me të cilën përcjellin ndjesitë njerëzore tek na.

Variacioni 1:

Çupë pej Përmeti

Çupë pej Përmetti, nuse në Janinë,
nga sevdaja jote braktisa shtëpinë.
Dola mbi Koikua(1), seç pashë Libivanë(2),
o moj lir’e frënkut, s’ta dita pahanë(3).
Kur më shkon sokakut si mëzja këlyshe,
Sisat aguridhe, qumësht dallendyshe.

(1) Mal afër Përmetit.
(2) Fshati i parë mbas malit të Koikua.
(3) Pahanë-turq,: vlerën

Subjekti: Dy të rijë permetarë janë dashtë, po vajzën familja e ka martue në “kaza” – qytet – Janinë. Dashunia e madhe e shtyn djalin të marrë rrugën drejt Janinës me karvan, të kapërcejë shumë vështirësi, aty edhe ato financiare /o moj lir’ e frënkut, s’ta dita pahanë/. Ishte fillimi i shekullit XIX kur në Pashallëkun e Janinës, të Ali Pashë Tepelenës, shkonte lira franceze. Por djali poet shkoi atje pse “sokakëve të kazasë” shkonte si “mëze këlyshe” (e vogel) ajo, e papërsëritëshmja në botë, e shprehur eleganca e saj me dy fjalë /sisat aguridhe – pra të pabame mirë, të vogla/, që ishin në kufijtë e imagjinatës /qumësht dallëndyshe/.
Poeti: Asnjë psherëtimë. Asnjë ah!, asnjë oh!, asnjë “aman derman”! Ai qendron mbi këte ngjarje brilante, gjashtë vargje roman, si Zot i vërtetë i poezisë. Ai i këndon kësaj dashunie të rrallë që nga naltësitë e Parnasit poetik. Në thjeshtësinë e frazës së rrjedhëshme poetike qendron edhe madhështia e kësaj poezie/kangë që, pa frikë, mund të konsiderohet një vepër e mirëfilltë letrare me dendsitetin ma të madh të imagjinueshëm estetikisht.
Personazhet: Ata janë dy: poeti dhe e dashuna e tij. Poeti, thamë, jo vetëm nuk u përngjet askund bejtexhijëve qaramanë, po as atyne që një botë letrare mbarë i mban për gjigandë: asgja nga trishtimi i Petrarkës në përshkrimin e Laurës së tij të zbehtë.
Vajza: Si gjithë vajzat e kohës dhe të të gjitha kohëve ka dashtë edhe ajo. Dhe çfarë dashunie! Të duesh një shpirt të tillë fisnik si të Poetit tonë, them unë, zbehen para saj Dezdemonat e Ana Kareninat. Por, si gjithë vajzat e kohës, ajo nuk mund të ishte zojë e fateve të veta, prandaj i nënshtrohet vullnetit të prindëve e përfundon nuse në “kaza”, në qytet, në kryeqytetin e kohës, Janinë. Ajo asht e bukur si një andarr; si e tillë nuk çapitet, por pothuej fluturon sokakëve të Janinës, “si mëze këlyshe”. Ajo nuk asht grueja e re e shijes së ultë, e bashme e sensuale, po me “sisat aguridhe, qumësht dallëndyshe”.
Pyes veten: Si e ka anashkalue kritika letrare këte perlë të poezisë popullore, ndërsa merrej me Mrikat traktoriste?

Variacioni 2

Endi molla

Endi molla, endi dardha,
Endi kraharuarbardha.

U ndalem vetëm tek dy vargje. Ma saktë tek një folje: Me endë; dhe tek një emën: kraharuarbardha.
Poetit popullor nuk i ka mjaftue folja “me çelë”: çeli molla, çeli dardha. Jo. Endi molla. Pse me endë, le t’i lamë për një çast fjalorët më një anë, do të thotë të thurish jetë: bima, kafsha, njeriu, çdo gjallesë. Njeriu bani që të endin edhe sendet. Bashkë me mollën e dardhën ti ndjen se po gjallon gjithçkaja: aty edhe “kraharuarbardha”, që asht jeta e jetës. Kujtoni sa piktorë, sa poetë i kanë kushtue ndjesitë ma të thella e ma të ambla njëherësh marrjes së gjiut prej foshnjes. Kraharuarbardha e poetit popullor do të gëzojë ma së pari ate, pikërisht poetin, po mandej, shpejt, do të endë edhe ajo, si molla e si dardha JETË.
Në dukjen e parë vargu “endi kraharuarbardha” shpreh sensualitet. Natyrisht. A nuk asht jetë edhe sensualiteti? Por mbi të gjitha ai të lejon të plotësojsh vetë vazhdimin e poezisë: endjen e jetës nga kraharuarbardha, ashti si molla e si dardha.

Variacioni 3

Moj e mira

Moj e mira nën hije të blinit,
tu ka grisë k’misha tu gjini,
t’paskan dalë cikat pa hiri ,
a s’ia jep-o ti këtij jetimi ...

Le ta përshkruejmë si pikture.
Ajo, ndoshta çobanesha, aty nën hije të blinit, jo vetëm me i ikë vapës së gushtit, por edhe të moshës, asht krejt kondend që i asht “grisë k’misha tu gjini”, e gja e sigurtë se nuk i kanë dale “cikat pa hiri”. Frojdizëm? Merrnje si të doni. Kjo ka qenë jeta mija vjet ma pare, asht sot e do të jetë sa të ketë njerëz mbi rruzullin tone: vashava do të vazhdojnë me u “dale cikat pa hiri”. Asgja vulgare. Ata ma buzëhollët le të lexojnë po të duen Ungjillin e Kuranit ku thuhet se “çasti i marëdhanjeve seksuale asht hyjnor”. Natyrisht: pse aty janë rrajët e jetës. Frojdizëm a jo ka pak randësi. Këtu çka duhet evidentue asht qednrimi i djalit poet: një bzëqeshje me një ndriçim të pabesueshëm, një humor i hollë, që arrin kulmin tek togfjalëshi “pa hiri” (pa dashje).

Variacioni 4

Lulushja

Të gënjeu Lulusheja me një shami mollë,
Shan’e Ibrahim beut, shtatë vjet beronjë*.
Tumanet mëndafshi varur te xhamija,
Shan’e Ibrahim beut, t’u trempnë fëmija.

* beronjë - që nuk lind fëmijë, shterpë.

Në këte poezi poaq brilante bahet një dallim i premë në mes dashunisë, sensualitetit të shëndetshëm dhe seksualitetit që të shpërfytyron në viktimë të vesit.
Duket bile sikur poeti nuk e ka me Shanen e Ibrahim beut “shtatë vjet beronjë” (pa lindë fëmijë), ndoshta as me faktin e shëmtuet se “tumanet prej mëndafshit” iu gjeten varun edhe tek një vend i shejtë (xhamia), por tek dy elementë të sjellë mrekullisht me dy folje “të gënjeu” dhe “t’u trempnë” (t’u trembën). Poeti e gjen shkakun e shterpsisë së saj pikërisht tek çthurja e saj morale, aq sa i ishin “trembë” fëmija. Më thoni, ç’folje tjetër, në ç’do gjuhë të botës, do ta shprehte estetiksiht, filozofikisht dhe socialsiht ma me forcë shkatrrimin moral se sa togfjalëshi “t’u trempnë fëmija”. Shqetësimi i poetit asht edhe për ata të rijë që mund të gënjehen nga “tumanet e mëndafshtë”, pra jo prej bezeje, a një basme tjetër të pavlerë, po prej mëndafshi, prej një zonje beu, që mund t’i çonte ata, të rijtë, pikërisht në çthurje morale.
Gjithçka asht thanë e përshkrue me një qetësi të jashtme në kufijtë e të pabesueshmes, po me një shqetësim të thellë të mbrendshëm të poetit popullor.


Variacioni 5

Do t’i lutem

Do t’i lutem vajzë kojshisë
Të na presin njat mand.

Kur asht fjala për një dashuni të pastër, të dlirë, poeti popullor gjen edhe elementë flijues për te.
Ata duhen. Nuk kanë të ngimë ta shohin njeni tjetrin ditë e natë. Po në mes të shtëpijave të tyne asht një pengesë që nuk i lejon të shihen: mandi i kojshisë.
Atëherë djali i thotë vajzë së dashtun: do t’i lutem kojshisë ta presi mandin, të mos na bahet pengesë.
Dhe kojshia, me siguri, do ta flijojë mandin e tij për t’ia blatue një dashunie të dlirë.

Variacioni 6

T’qenka shqep moj xhamadani

T’qenka shkep’ moj xhamadani,
merr një harren me e harrnu.

Në këto dy vargje intensiteti i informacionit dhe eleganca në përshkrimin e hireve femënore arrijnë kulmin.
Djalit poet vajza i ka tërheqë vëmendjen që një vit ma parë, kur ishte ende pa u rritë mire. Po ja, mbas një pranëvere, e shikon se i asht shqepë xhamadani e duhet me e arnue.
Dihet një rrobë e grisun, kur nuk mund të blejsh një të re, arnohet. Një rrobë e shqepun, qepet, nuk arnohet. Po jo, ajo, e adhuruemja e tij, pa dyshim e vorfën e që nuk mund të blejë një xhamadan të ri, as ai nuk ka me se t’ia blejë, duhet ta arnojë. Sepse ... sepse xhamadani i një vit ma parë nuk e zë ma gjiun e mbushun: vajza asht rritë. Po djali poet nuk përmendë askund as kalimin e një viti, as rritjen, as gjiun ma të plotë që nuk e zë ma xhamadani i vjetër, por me një elgenacë të rrallë gjen vargun e dhimbshëm më anë tjetër, se shpreh vorfninë e të dashunve, por me një figuracion estetikisht të pashoq.
Asgja vulgare. Asgja kronikale. Asnjë truk nga ato të zakonshmit të poetëve të sotem. Asnjë psherëtimë, por as egoizëm e eklektizem superficial të të ashtuquetunve poetë modernë.
Gjithësesi, atij xhamadani diçka i duhet shtue, pse ndrysh do të ndodhte si me ato dy çobanët malësorë: t’paskan dale cikat pa hiri.
I kam ndjekë prej kohësh këto kangë. Diku i kam ndeshë në variante ma të herëshme e ma pak të përpunueme, diku me ndryshim edhe nga një dhjetvjeçar në tjetrin. Pse poeti i madh – ai anonimi – e mban gjithmonë zgjuet muzën e tij të magjishme.

U shkruejte në darkën e të mërkurës së 1 qershor 2010
''Skllavëria jonë vjen nga fakti se i nënshtrohemi Sundimit të Gënjeshtrës, se nuk ia çjerrim Maskën e nuk protestojmë kundër saj çdo ditë”:Martiri Polak, Frati Jerzy Popiełuszko. Në shqipë prej polonishtes Bep Martin Pjetri
"Ku asht Shpirti i Zotit, aty asht Liria"("Ubi spiritus Domini ibi libertas") At Gjergj Fishta
"Të vdekun kanë lindë ata, që Sot Heshtin!"Fritz Kolë Radovani
Përgjigju duke Cituar
Posto një përgjigje 1 postim · Faqe 1 prej 1
Antarë duke shfletuar këtë forum: Asnjë antar i regjistruar dhe 1 vizitor
Powered by phpBB3
Copyright ©2008 phpBB Group.
Të gjitha oraret janë UTC + 2 orë . Ora 12 Qershor 2021, 19:46
Designed by Monitonix
[phpBB Debug] PHP Warning: in file /web/htdocs/www.proletari.com/home/mkportal/include/PHPBB3/php_out.php on line 33: Creating default object from empty value
Theme by Zeuder
Copyright 2009 - 2010 da Proletari