Nga Fritz RADOVANI:

Vendimi i Gjykatës së Strasburgut:
“Prania e kryqit, që është i pamundur të mos vihet re nëpër klasat e shkollave, mund të interpretohet lehtësisht nga nxënësit e të gjitha moshave si një simbol fetar. Në këtë mënyrë ata ndjejnë se po edukohen në një ambient shkollor që ka shenjën e një feje të caktuar”, - thuhet në vendimin e gjykatësve të Strasburgut. “E gjithë kjo, - vazhdojnë ata, - mund të jetë inkurajuese për nxënësit besimtarë, por e bezdisshme për fëmijët që praktikojnë fe të tjera, veçanërisht nëse u përkasin minorancave fetare apo janë ateistë”. Reagimet ndaj këtij vendimi kanë qenë të shumta nga thuajse i gjithë spektri politik italian. Ndërsa Adel Smith, kreu i Unionit Mysliman të Italisë tha se një gjë e tillë ishte e pritshme herët a vonë. “Mbështetësit e kryqit nëpër shkolla duhej ta prisnin një gjë të tillë. Një shtet që përkufizohet si laik nuk mund të shtypë të gjitha fetë e tjera, duke shfaqur vetëm një simbol të një feje të caktuar”.

Maska:
Ka kohë që Kryqi i Jezu Krishtit diskutohet në shtetet e Evropës “me kenë a mos me kenë ndër shkolla..?”. Ka njerëz që e kerkojnë Kryqin të vendosun në shkolla e, ata, simbas vendimit na kenkan “besimtarët”.... Ma poshtë shenohet: “por, e bezdisëshme për fëmijë që praktikojnë fe të tjera, veçanërisht nëse u përkasin minorancave fetare,,”, sigurisht, këtu asht fjala për “pakica”, të cilat ma vonë kanë me kërkue edhe heqjen e flamurit kombëtar të Italisë, edhe fotografinë e Presidentit të Republikës Italiane, etj. mbasi edhe ata simbole janë të “bezdisëshme”, për vetë faktin se nuk i përkasin “besimit” të tyne. Deri këtu, asht përdorë emni i finlandezës protestante Soile Lautsi Albertin, e cila e fillon këte fushatë në Padova t’Italisë. Ndersa, ma poshtë Adel Smith, kreu i Unionit Musliman t’Italisë, shton: “Një shtet që përkufizohet si laik, nuk mund të shtypë të gjitha fetë tjera”...Shumë interesante kjo shprehje...Po, pse, atëherë, ju, qendroni në një shtet ku shtypet feja e juej..? Apo, sakrifikoni për një ideal tjetër ma të lartë se Besimi...? Njeriu ka dy ideale: Atdhe e Fe. Ju, në Itali nuk keni asnjenin, as Atdheun as Fenë, madje, nga vetë goja e kreut tuej del se “nga ana fetare ju kenkeni të shtypun”, sigurisht, edhe nga ana Atdhetare jeni po ashtu të “diskriminuem” se, nuk keni Flamurin tuej, as Presidentin tuej, po edhe të tjera “liri” si, bie fjala, me i detyrue italianët “me u ba synet” apo “mos me hangër mishin e derrit” etj.
Të gjitha këta ide janë vetëm “maska” e së vertetës, mbasi arësyetime të tilla për shtetin italian jo, vetëm, janë të papranueshme por janë edhe banale.

E verteta:
Mendoj, se, e vërteta, mëshefët në fjalën e fundit: “...apo janë ateistë.”.
Sigurisht, edhe Gjykatësit e Strasburgut janë pjellë e shteteve ateiste të Evropës, ose ma saktë e “drejtësisë” së shteteve socialiste evropjane ku, fatkeqësisht në shumicën e tyne sot dominon ideologjia materialiste, ateiste marksiste leniniste, së cilës, na shqiptarët ia kemi pi langun nga tri herë në ditë, “para buke e mbas buke” dhe sot, po vazhdojmë me pasojat e saja që, jo, fort larg në këte pellg katastrofik do të ndodhën edhe “ata” shtete, që na e sollën ne dhe e kanë mbështetë që me 29 nandor 1944 e deri me Ramjen e Murit të Berlinit, në vitin 1989.

Konkluzioni:
Sot “Ponsi Pilat” asht gjykatës mu në qender t’Evropës, në Strasburg..! Turp!

Strasburg, 2009...

Melbourne, Nandor 2009.

Nga Fritz RADOVANI:
Papa Gjon Pali II, kërkoi Shejtnimin e Nanë Terezës së Kalkutës, pak ditë mbasi Ajo pushoi në Paqë, e Nderueme dhe e mbulueme me Flamurin e Indisë...
Qeveria shqiptare do me kenë “ma e Krishtenë se Papa”..!
Pa i hjekë ende një leskër kultit të diktatorit dhe të gjithë pasuesve apo trashigimtarve të tij, që në vitin 1961 akuzonin pikërisht Nanë Terezën Shqiptare të Kalkutës, me epitetët që as sot nuk mund ti shkruej për Te në shkrimin tem, aq sa banale aq të turpëshme për gojën e flliqtë të një qeveritari dhe drejtuesi të shtetit shqiptar, mbasardhësit e tij të sotëm kërkojnë “Eshtnat e Saja, me u preh n’Atdhe..!”. Dyert e shtetit shqiptar ishin të mbylluna për te si nga Enver Hoxha ashtu edhe nga Ramiz Alia, i cili pat deklarue në vitin 1991 se, “kërkesa për hapje të shtëpijave e saja të bamirësisë asht shkelje ligji” e, nga kush shkelej ligji...? Pikërisht, nga një pasues i denjë i mësuesit të vet që i ka fillue krimet në 1944, me 12.000 kosovarët e premë në besë në Kukës, Tivar e Ulqin dhe, i ka vazhdue me sa e sa vrasje të djemve të rinjë në piramidat kufitare me Pëllumb Pëllumbaj etj. në vitin 1990, me të cilët nuk mjaftohej tue i këputë jetën në lule të rinisë, por edhe donte të kënaqej tue i shetitë në pjacat e qyteteve ndër kamjona të lidhun me tela me ferra e të shemtuem në fëtyrë nga plumbat e këtij krimineli gjakatar. Nuk do të hyj fare me shpjegue veprat antikombëtare të tij në vitin 1967 me të ashtuquejtunin “Revolucion Kultural”, të cilin ky hipokrit e drejtonte në Shkoder, dhe epte udhëzime nga shtëpia e drejtorit Institutit Pedagogjik Mihajl Priftit, sesi me akuzue, me vra dhe me krye vepra tjera kriminale kundër Klerit Katolik Shqiptar, tue arrijtë me pushkatue Priftin e Kosovës Martire, Don Shtjefën Kurtin vetëm e vetëm se “kishte Pagëzue një fëmijë...”e, prap, i pangopun arrinë me ndertue mu në zemër të qytetit të Shkodres fëtyren e vet amorale “Muzeun Ateist”... i Shqipnisë “Ateiste”..!
Në vitin 1985, dy javë mbas Ditës së Lumnueshme të Popullit të Shkodres, dhe mbarë Shqipnisë 11 Prillit, vjen po në Shkoder, ky Ramiz Ali dhe jep udhëzime për terror e vrasje:
Në një mbledhje “sekrete” në Komitetin e Partisë së Rrethit me 7 sekretarë Partie të ndërmarrjëve të Shkodres ka porositë: “… Shoku Enver na la... duhet të jemi më vigjilentë se kurrë mbasi armiqtë e Partisë do të punojnë për të prishë unitetin tonë. Ata në këtë kohe, si gjithënjë, do kërkojnë për të gjetë mundësinë për të realizuar qëllimet e tyre të këqija ndaj Partisë... Prandaj, të jemi shumë vigjilentë sidomos, me pjesën katolike, e cila nuk e ka dashur kurrë Partinë. Ata në këtë situatë kanë për të kërkuar për të përfituar për të përçarë këtë unitet të Partisë sonë... por, kudo.., që të vëreni një çfaqje të vogël mos prisni, por sinjalizoni Partinë, veni prangat dhe jepni plumbin ballit!... ” (Prill 1985).
Gati dy vjet mbas shembjes së Murit Berlinit, asht prap ky kasap që vret me 2 Prill 1991, Martirin Arben Broci me shokë, tue la me gjakun e Rinësë Shkodrane, Sheshin e Shkodres para komitetitit PPSH, vetëm me zhdukë çdo thirrje për Demokraci...
Atëherë, si mendohet me u ba nesër “rivorrimi i Nanë Terezëz”, kur Presidenti B.Topi nuk ka as dy jave që asht fotografue me paraardhësin e vet pikërisht, pranë këtij Ramiz Ali e, tash do me u fotografue edhe pranë Nanë Terezës..?!
Qeveria shqiptare ma parë të bajnë rivorrimin e thesit me Eshtnat e At Fishtës, Dedë Gjo’Lulit, At Mati Prennushit, e mijra e mijra Martirve të vramë nga këta diktatorë terroristë, të cilve, paturpësisht u jep edhe shpërblime mijra euro për krimet e kryeme...në vend të prangave!
Pak kohë ma parë kam lexue një tregim të shkruem me pseudonimin Y (D. L. Shantoja), i cili shpjegon se, atëherë, kur e ka shkrue, nuk e dinte a asht ndollje e vërtetë apo përrallë...:
“Ujët e budallës...
Motit në një qytet kishte kalue shumë kohë pa ra shi e thatësina e madhe kishte kapë atë vend. Astronomët e atëhershëm çonin papushue turbinat e veta ka qielli për me mujtë me lexue në shkelqimin e yjëve ndonjë shenj shiu të afërm. Mbas sa vrojtimesh e studimesh të bame, kishin mujtë me lajmue popullin se shi do të binte, por kush të pinte nga ai ujë do ti lonte mendja e kokës...
Si me ia ba..? Me luejt mendsh të gjithë njëheri ishte një punë e pabukur dhe e damëshme. Menduen me i nda në vedi disa njerëz ma në shenjë e të dashtun dhe me i rezervue atyne atë pak ujë që kishte teprue. Në atë qytet njerëzit ma në shenjë e të dashtun për popullin e tyne ishin njerëzit e Qeverisë, kështu, populli mbushi fuqia, vozga e mastela me ujë e ia çoi përsonelit qeveritar...
Qielli u vra. Re të zeza e mbulojnë anë e kand; ndigjohet krizma e bumbullimës, shiu nisi me cikrrue e, në fund një shtërgatë e madhe bie me furi mbi atë qytet. Mbas pak orësh mbushën pusa e vija e, populli i etshëm vrapon pa farë kujdesi me pi nga ai ujë. Por qe! Parafolja e astronomve po vërtetohët! Nuk mbet kush pa pi nga ai ujë përveç përsonelit qeveritar por, as nuk mbet kush pa luejtë mendsh...
Qyteti u ndrrue menjëherë në një çmendi! Kur qeveritarët dolën nga zyret e veta dhe shikuen gjithë popullin tue dhanë shenja marrije dhe po konstatonin se vetëm ata kishin mbetë të urtë, nuk kishin çka të banin me një popull të dalun mendësh, atëherë, thanë: “A e bajmë një gja..? A pimë edhe na nga ai ujë i shiut që ra sot? Nuk kemi si rrimë kështu! Të marrët janë ba shumicë...e, shumica, na e dimë, se fiton gjithmonë! Po, bahemi pra, edhe na me ta..!”
Si thanë ashtu vepruen...Edhe Qeveria, piu nga ai ujë dhe Qeverisë mbarë i pat luejtë çëkerku...
Përralla në Lesh, shëndetja prej nesh..!
Ndiç, po, due me thanë...”

Edhe, unë, mbas 86 vjetësh që asht shkrue ky tregim... po, sot..., i vërtetë...
“Ndiç, po, due me thanë..!”.

Melbuorne, Dhetor 2009.

Nga Fritz RADOVANI:

Kur në sallahanën e Jaltës, ndigjohej vetem krizma verrcakut që coptonte mbi cung disa prej shteteve të Evropës, në disa nga kasaphanet e posa krijueme në të gjitha skutat e qytetet e Shqipnisë nga sllavo – komunistët “çlirimtarë”, ndigjohej sharra primitive e druevarit që ditë e natë sharronte gjymtyrë e kocka njerëzish bashatdhetarë... “Ishim primitiv në një vend primitiv!” Ende nuk kishim asgja elektrike përveç elektroshokut...që, nuk mungonte ndër këto kasaphane mu në zemër të Evropës...Edhe vetë përdoruesit e këtyne sharrave e spatave apo verrcakve ishin kasapë e bijë kasapësh dhe, shpesh, mbathtarë kuajsh apo druevarë e çobaj kafshësh të egra që nga gjaku ia kalonin edhe egersisë së kafshve të tyne, që hallakateshin malesh e kënetash... Regjimet “antipopullore” i kishin lanë pa shkollë. Analfabet në mendje dhe në zemër. Nuk kishin pasë kurr mundësi me mësue një vjerrshë apo kangë “dashunije” as për kafshët as për shpendët, përveç, atyne, që mësuen ndër male nga shokët e vet kriminela, si: “Hakmarrje rini...!” apo kangën e njohtun labe: “...luaje, luaje, goce këmbëneeee / t’ ia (bëjmë...) Gegës, mëmëneeee...”
Nëse kjo kangë ishte vërtetë “hymni i çetave partizane”...atëherë, Gegët, që bashpunuen me ta kush ishin..? Sigurisht, “shoku gjenë shokun”, thotë populli... “Më difto me ke rrin e po të tregoj se kush je..!”. Në shtetin shqiptar drejtonte një aventurier i kabareve të Parisit, i njohtun nga tregtarët e pazarit vjetër të Tiranës për homoseksual...i zgjedhun nga dy serb të atij tarikati, për me drejtue partinë komuniste shqiptare dhe mbas vitit 1944 në Berat e Permet, iu besue edhe “Qeveria provizore” kukull e Shqipnisë, që “njihej” edhe nga “druzhe” Tito në Beograd...
“Kuku për ta, çka na gjet ne..!”, thonte, një plak në Tiranë, që e kujtonte dikur Enver Hoxhën, të mbështetun për prakun e dyqanit të Dem Xhepës, në Pazar...kur vinte nga Franca...
Gjatë luftës vëllavrasëse “nacional – çlirimtare” në Jug të Shqipnisë, gjoja tue eleminue disa nga “bashpuntorët e fashizmit”, ishin qitë fare fise të tana e mijra Atdhetarë që banin pjesë me Ballin Kombëtar, Legalitetin si dhe shumë intelektual të njohtun dhe të prëgatitun në disa nga universitetët e Evropës. Menjëherë, mbas 29 nandorit 1944, brigadat terroriste komuniste u drejtuen nga Veriu, gjoja me shtypë Kryengritjet e Berdicës, Anës së Malit, Malësisë së Madhe e, kështu me radhë, me qitë fare edhe Veriun, për me i krijue mundësi sllavo – komunistëve të Jugosllavisë me u ulë kambëturqisht në votren shqiptare, e cila, deri atë ditë ndër shekuj asht kenë ruejtë e mbrojtë nga Malësorët trima të Dedë Gjo’Lulit e Bajram Currit me shokë...
Mbasardhësi i Tyne Prenkë Cali, trathtisht u pushkatue bashkë me 118 Burra të Malësisë.
Koçi Xoxe deklaron në dosjen e tij nr. 1623, se: “Kur ishim në Shkoder, në janar të vitit 1945, shokët Mehmet Shehu, Zoi Themeli, Vaskë Koleci, Lefter Lakrori, Muço Saliu, etj. ishin në dijeni që për vrasjet pa gjyq e me gjyq, kam qenë këshilluar dhe janë bërë me urdhër të shokut komandant. Ka pasur edhe vëndim Byroje për këtë... Në operacionin e Veriut, kishim urdhër me vra dhe me i tretë në proskë njerëzit e dyshimtë dhe Parinë e vendit...” (Arkivi M.Mbrendshme). Aso kohe në Malësitë e Veriut vëpronte edhe baba i Kastriot Islamit, për të cilin më ka tregue në vitin 1993, një komunist musliman nga Shkodra, (MD, nuk jam i autorizuem me shkrue emnin), i cili, në 1945 ishte i angazhuem si ushtar me brigadat partizane dhe, kur, takonin në malësorë, kjofshin ata edhe çobaj me një strajcë të varun në shkop, “komandanti” Islami, që mbante mbas vedit rreth 10 – 15 kriminela të zgjedhun nga Jugu, i urdhnonte: “Bini kaurrit..!” dhe, ata shpraznin armët mbi ta... dhe, MD shtonte: “Kur i tregova babës këte posa u ktheva në shtëpi në Shkoder, i ati i kishte thanë: Biro, ky... Islami a ishte komandant i ushtrisë turke a malazeze..?”
Me datën 26 janar 1945, në orën 4.00 të mjesit, po trathtisht arrestohet në Sheldi Don Lazër Shantoja, i cili ishte strehue tek Kol Sheldija, një mik i veti. Posa shpërthehen dyert dhe forcat e ndjekjes hyjnë në dhomen e Don Lazrit, Ai menjëherë e kupton trathtinë dhe, u thotë: “As ma pak e as ma shumë se ajo që kam ditë me kohë, se komunistët janë veç trathtarë!..”
Me atë rast ata arrestuen edhe strehuesin e tij, Kolë Nuri Sheldinë. Kola ishte i datëlindjes 16 Dhetor 1900, nga Erseka e Kolonjes së Korçës me besim musliman. Posa vjen në Shkoder, asht njohtë me Don Lazrin dhe asht punsue tek qela e tij. Don Lazri i ndjekun nga qeveria e Zogut si Opozitar, largohet nga Shqipnia dhe zen vend në Zvicerr, ku, vazhdon me qendrue për shumë vite atje, mbasi njihej si një nga përsonalitetët ma të rrebtë të klerit katolik opozitar.
Në vendin e Tij shkon famullitar Don Nikoll Dragusha, të cilit, Kola i kërkon me u kthye në besimin katolik, kështu, pagëzohet dhe mbasi këthehet në kristjan, në vitin 1937 martohet me Drandën e Jakë Zef Tushit, bijë Sheldije, tue krijue një familje modeste. Në pak rreshta të dosjes kuptohet se pse u pushkatue, madje, edhe pa u aprovue nga asnjë gjykatë ma naltë apo tjetër firmë, përveç, aprovimit të Gjen. Kol. E. Hoxhës, një fanatik anadollak, i cili, pak ditë ma parë pat fillue genocidin komunist në Malësinë e Madhe kundër popullsisë katolike të Veriut.
Dhe, ja, si zhdukej njeriu: KOL NURI SHELDIJA, vjeç 45, nga Sheldija e Shkodrës, deklaron: “Jam arrestue kur asht kapë Don Lazër Shantoja, kam strehue Don Lazrin për 26-27 ditë, nuk e ka dijtë kush se Don Lazri asht tek unë, vetëm Lush Hila. Kam kenë 17 vjeç shërbëtor në shtëpi të Don Lazrit. Në ditën e vjetit të ri më ka ardhë në shtëpinë teme Don Lazër Shantoja, dhe e kam mbajtë në shtëpi deri atë ditë që erdhën dhe e zunë partizanët në shtëpi, dhe i kam dhanë bukë gjatë qëndrimit. Ai ato ditë ka pritë me u dorzue.” (Oficeri pyetës: Lako Polona e Skënder Hysi, Proçes-verbali datë 27 janar 1945.)
Gjyqi zhvillohet me dt. 29-31 janar 1945, pra dy ditë mbas arrestimit, dhe trupi gjykues i përbamë prej: Kryetar, Esat Ndreu, antarë, Mustafa Iljazi dhe Hysni Lame, prokuror, Sotir Dodona, japin vendimin me datën 31 janar 1945: “Me vdekje, me pushkatim.”
Kryetari i Gjykatës Ushtarake në Shkodër, Esat Ndreu, njofton Kryesinë e Gjykatës Usht. në Tiranë, me datën 26 shkurt 1945 (nr. prot. 6/100):
“...I dënuari Kol Sheldija u ekzekutua në këtë qytet me datën 2 shkurt 1945”.
Gjykata e Lartë Ushtarake në Tiranë në shkresën nr. 22, njofton Gjykatën Ushtarake të Shkodrës, se mori në shqyrtim aktet e të paditurit Kol Sheldija, i cili është dënuar me akt nr.14, dt. 31 janar 1945, dhe “vendosi dënimin me vdekje, me pushkatim”, Tiranë 28 shkurt 1945, Kryetari Gaqo Floqi d.v., antarë, F. Nosi d.v. dhe V. Zejneli d.v., prokuror Myftar Tare d.v.
26 ditë mbas pushkatimit të Kol Sheldisë, gjykata aprovon ekzekutimin e tij...
Kol Nuri Sheldija u pushkatue vetëm pse i dha bukë Don Lazër Shantojës.
Të gjitha veprimet kryhen për 7 (shtatë) ditë...(tue besue se nuk janë false..!).

DON LAZËR SHANTOJA: (Dosja nr. 174, Arkivi MMTiranë, 1998) vjeç 52, nga Shkodra, asht i biri i Kelit dhe i Luçes, ka krye shkollën e lartë teologjike për prift.
Në një faqe proçes-verbal shënohet: “Kur kam ikë, një natë kam fjetë tek Don Nikoll Gazulli, në Dedaj kam ndejë 22 ditë tek Mark Tom Prela, ndërsa Sheuqet Çelkupa ka ardhë në Shkodër dhe ka bisedue me Cuf Lohën me u dorzue, e të dy bashkë, më duket janë takue me Riza Danin. Sheuqeti, me anë të mbesës seme Siles, e shoqja e Zef Prenkës, në rrugën Marvukej, e kjo nëpërmjet të malësorit Lekë Lulashi nga Grizhja, më ka çue lajm të pres edhe një javë, se Sheuqeti kishte folë me Rizanë e Cuf Lohën. Riza Danin e Dan Hasanin i kam pasë miqë me kohë. Si korrier për shpurje e ardhje lajmesh nuk kam pasë kurrë... Kur po pritsha përgjigje nga mbesa e ime Silja, nuk dij sesi u zbulova nga forcat e Ndjekjës.
Miku ma i ngushtë i emi ka kenë Beqir Valteri.”(Proces- verbal dt. 31 janar 1945).
Akt-akuza e bame nga prokurori Jonuz Mersini, ka dt. 28, 29 janar 1945, ku shënohet një faqe e daktilografueme me të gjitha vëprimet e bame prej gjyqit e deri tek pushkatimi.
Mbas prokurorit u pyet i pandehuri dhe kërkoi pafajsinë, mbasi nuk ka bërë ndonjë faj.
Më datën 31 janar 1945, ditë e martë, ora 15.00, në Shkodër, u dha vendimi nga Gjykata Ushtarake e Qarkut, me kryetar Esat Ndreu, antarë: Mustafa Iljazi e partizani Hysni Lame, prokuror Vaskë Koleci, sekretar Shaban Kuçi:
“I pandehuri Dom Lazër Shantoja me vdekje, me pushkatim.”
Me datën 2 shkurt 1945, aprovohet nga Gjykata e Lartë Usht. Tiranë, vendimi i dhënë në bazë të ligjit nr. 21, dt. 30 janar 1945, nga gjykata ushtarake e korparmatës së III, Shkodër:
“Dom Lazër Shantoja, vjeç 52, nga Shkodra, dënohet me vdekje - me pushkatim”.
Me datën 9 shkurt 1945, u mblodh komisioni për zbulimin e kriminelëve të Luftës për Tiranën... Shoku Jusuf Alibali, vjeç 24, nga Shkodra, deklaron si mbas akt-akuzës së sipërme.
Poshtë shënohet: Deklaruesi (Jusuf Alibali) d.v. Komisioni hetimor: J. Alibali d.v.
“Vendimi u ekzekutue në Tiranë, me datën 5 mars 1945.”
Don Lazër Shantoja u pushkatue me një Atdhetar të njohtun të Tij që në 1924, kur të dy bashkë ishin me Opozitën. Ky ishte Sulçe Beg Bushati, për të cilin Prof. Ernest Koliqi, shkruen:
“Po, në të njajtën gropë, pranë trupit të Don Lazrit u hodh kufoma e Sulçe Beg Bushatit, një fisnikut tetëdhetëvjeçar musliman, mbasardhës i një familjeje princore që sunduen në Veri të Shqipnisë, gati të pavarun nga Porta e Naltë e Konstantinopolit, në shekullin e XVIII.”
Si do t’i përgjigjej historisë Jusuf Alibali kur hetonte Don Lazër Shantojën të lidhun për karrigë, me kambë të këputuna, apo i shkrryem përdhé në qeli mes ndytsinës e, Nana e tij tek dera e hekrave tue u thanë katilëve: “Ma vritni, ju lutëm ma vritni, banje këtë mirësi... mos e leni kështu djalin!”... Me të vertetë Nanat Shkodrane janë daltue nga Gurtë e Rozafës..!
Po, sikur, të xhiroheshin autorët e krimeve: Aranit Çela, Fadil Paçrami, Lilo Zeneli, Xheudet Miloti, Xhemal Selimi, Toger Baba, Shyqyri Çoku, Dhimitër Shkodrani, Asllan Lici, Hysni Ndoja, Ali Xhunga, Hilmi Seiti, Nevzat Haznedari, etj. që “zbatonin” ligjin e genocidit, a thue, mund të besojnë kush se shumë nga këto bisha gjindën të lira tue shetitë në Evropë...?
Cili evropian beson se këtyne katilave shteti “demokratik” i paguen edhe pensione..?
Shkenctarët vetëm pse ishin priftën katolik i kanë mbytë përsëgjalli në gropë gjirizi....
At Serafin Kodës i nxjerrë hetuesi gabzherrin me thonjë....
Imzot Jul Bonatin e fusin në një manikomjo ku e shkyjnë të çmendunit....
Papà Josif Papamihajlin e mbysin, tue e zhytë përsëgjalli në baltat e kampit të shfarosjës së Maliqit të Korçës....
Papà Pandin e gjejnë në pyll tek një cung me kokë të këputun me spatë....
At Frano Kirin e lidhin tri ditë fëtyrë për fëtyrë nën një të vdekun....
Don Mikel Beltojën në vitin 1974, para pushkatimit, Shyqyri Çoku me shokët e tij katilë e shkyejnë për gjymtyrësh vetëm, se, prifti thërriste: “Rrnoftë Krishti!”
Sigurimi i Shtëtit vëpronte kështu, se, nën pelerinën e kuqe të komunizmit për mish kishte të ngjeshuna ndjesitë fondamentaliste që instruktoheshin nga shovinistët sllavo-aziatikë. Vetëm, kështu, shpjegohët ajo që u ba mbi Don Lazër Shantojën, të parin, e mbas Tij mbi të gjithë klerin katolik shqiptar e, Ata besimtarë Atdhetarë, që nuk e deshtën komunizmin.
E, si, mos të pushkatohej Ky prift që, në vitin 1924, me 28 Nandor, shkruen në gazetën “Ora e Maleve”: “Ligja ndalon cungimin e gjymtyrëve të trupit, por politika e Evropës pranon cungimin e organizmëvet të gjalla shoqnore që janë kombet”.
Pra, njëzet vjet ma parë Shantoja, profetizon, se:
“...Ligja ndalon cungimin e gjymtyrve të trupit...”

DON NDRE ZADEJA: Kur do të pushkatohej i ndjeri Kolë Sheldija me datën 2 shkurt 1945, në fshatin Sheldi, u thirr bashkë me popull edhe prifti Don Ndre Zadeja, i cili, menjëherë mbas pushkatimit të Kolës, iu afrue, i bani Shartët e Fundit dhe porsa u ngrit në kambë, pau vedin me pranga ndër duer nga forcat e Ndjekjes.
Don Mikel Koliqi, më tregonte në vitin 1993, se me datën 2 Shkurt 1945, kishte shkue në mengjes heret, mbas meshës tek Kisha e Madhe Maria, zonja e Nush Topallit, e cila kishte gjetë në rrugë tek dera e shtëpisë së saj një letër, ku shënoheshin emnat e At Jakë Gardinit, Don Mikel Koliqit dhe xhakoni Gjergj Vata, të cilët, atë ditë deri në drekë janë arrestue. Posa ka hy në koridor të hetuesisë Don Mikeli, thonte: “Si tash e kam ndër veshë të inçizuem zanin e të shkretit Don Ndre, kur po e torturonin, Ai asht torturue shumë dhe, ju, thonte atyne katilave : Mohni bre, kështu, po a ban shqiptari në shqiptarin shka jeni tue ba ju në mue!?”
Don Ndreu mohonte akuzën që i bahet por, burrnisht pranonte:
“Mësova se punohët për shuemjen e partisë komuniste, të cilën si doktrinë e urrej edhe unë.” (Dosja 667, deklarue më 7 shkurt 1945, Don Ndre Zadeja d.v.).
Gjykata Ushtarake e Shkodrës e përbame nga: kryetari Hamid Keçi, antarë, Mustafa Iljazi dhe Arif Gjyli, prokuror Sotir Dodona dhe sekretari Shaban Kuçi, me datën 16 shkurt 1945 dha vëndimin: “Për të pandehurin Dom Ndre Zadeja, me vdekje, me pushkatim”.
“I pandehuri kërkoi lehtësimin e dënimit.”
Gjykata e Lartë Ushtarake, Tiranë, me datën 28 shkurt 1945, refuzon kërkesën.
Don Ndre Zadeja u pushkatue më 25 mars 1945, në Zallin e Kirit, mbas murit të vorreve të Rëmajit, në Shkodër. Fjala e fundit e Don Ndre Zadejës ishte:
“Ah, moj Shqipni, moj mizore e, çka të baj ma shumë për ty?!”.
Atë ditë, një afishe e madhe u vue ndër murët e qytetit të Shkodrës:
“PUSHKATOHEN KRIMINELAT E LUFTËS DHE ARMIQTË E POPULLIT:
1.Prenkë Cali 2. Dom Ndre Zadeja 3. Luigj Gjeto Kastrati 4. Ndok Nik Bardhoku 5. Ndrekë Loka 6. Arif Selim Hyseni 7. Dedë Lulash Smajli 8. Gjok Nikaj 9. Dul Bajrami 10. Mark Luc Gjoni 11. Tomë Lekë Daka 12. Maliq Bajrami 13. Gjok Nikoll Voci 14. Pjetër Dedë Gjedashi.”
Ideali që i bashkonte këta burra ishte: “Rrnoftë Shqipnia!”
Genocidi komunist në Shqipni filloi me Klerin, inteligjencën dhe popullsinë katolike, sëpse, kudo, që ishin të shpërndame këto mendje të ndrituna, në fshat e në malësi, Ato, ishin Kështjella të pathyeshme, gjuha e Tyne ishte Shpatë e, pena, një Heshtë,..përballë çdo anmiku!

Melbourne, Janar 2010.




Melbourne, Janar 2010.

Pak pershtypje per artikullin e F.Radovanit ''FILLIMI I PAFUND I GENOCIDIT KOMUNIST - KUNDËR POPULLSISË KATOLIKE SHQIPTARE
65 VJET MA PARË...''
E kam lexua dhe e ke shkruar sipas parametrave cilesore!
Landa e juej asht nje kompleks skenash, qe preke nje nga ish keshtjellat e Car Nikolles se Dyte, buze nje shkambit ne Detin e Zi ne Krime te qytetit Jalte(Ukraine) e ndertuem ne vitin 1911 dhe sot asht nje restorant italian teper i frekuentuem per historikun, qe permban.
Ajo kur u ndertue, asht quejt; ''Keshtjella e dashurise'', per fatin e keq u shndrrue sic shkrueni ju ne nje sallahane, ne nje trege pazaresh, ku perdorej nga tre mazone vagabonda, tre kanibale rrahen tre vercake te mprehuna ne kryeqytetet; Londer - Moske dhe ne Uashington - Nju Jork.
U shndrrue ne nje keshtjelle dashuria mazone kunder fatit te popujve qe nuk ishin ne nje fe, ne nje race, ne nje ngjyre, ne nje komb, ne nje moral dhe ideologji. Ishte nje konference pazaresh te ndarjes se plackes se luftes midis tre kryegjarperinjve, qe shkaterruen pergjithmone rregullin botnor per interesa fetare te tyre.
Pas kesaj te Stalin-Ruzvelti ju versul gadishullit korean per te shkule seicili nga ndonje shpatulle per vedi dhe pas pak kohe varen ne litar kryegjeneralet gjermane ''per krime kunder njerzimit''. Sot gadishulli korean ndodhet e ndare sipas dy interesave ruso-amerikane per fat tragjik te popullit korean te ndare ne dy mure, ne dy ideologji te kunderta, ne nje armiqesi antagoniste brenda races se nje populli liridashes dhe shume heroik.
Ke preke skenen qe Per fat tragjik te vlerave te kombit shqiptar u zbatuan me fanatizem fryma e kesaj Konferences se Jaltes dhe te tjerave nga mazoni enver me ceten e tij aziatik antiveri.
Ishin vercaket e Jaltes qe ju hodhen ne krye te trimave dhe mendje-ndritunve ne Veriun e Shqipnis, bash ne Shkoder e piketuem nga mendje te zeza te Jaltes. Prandej ky material historik asht pikturue sakte dhe kjarte faktoret, rrethanat, ideologet e krimit, aktoret e krimit, .....
Dhe ato krizma ende ndihen ne varret, ne ftyrat e familjarve viktime, ne libra qe po shkruhen, ne episode qe rrefehen, ne muret e gjakosuna, ne dosjet e kudo..... Vercaku i Jaltes ra mbi kafkat e njerezve qe e kundershtuen ket Jalte mazone. Keshtjella e Dashnise u shndrrue ne nje keshtjelle mishngranese.

Aty ke hedhe personazhe sa me portrete heroik aq dhe negativ, qe moren ne qafe jeta njerzish. Problemi asht se si te kurohen dhe se si te kuptohen keto shkrime historike qe sillen per here te pare, se si duhen vlersue????
Duhet nje moral per te preke skenen qe ju e keni sjelle me aq lakuriqesi, pa asnji paragjykim apo keqesi. Historia funksionon pa pete laknori, por ashtu sesi u shfaqe me paftyrsine e saj.

Ka me tej, por...
Te lumte dhe te tjera te uroj!
Mos e ndal penden t'uej te mprehte dhe te fuqishme!

Nga Fritz RADOVANI:
DON LAZER SHANTOJA

65 VJET MA PARË...
Askush nuk ia njohti zanin predikatarit të vet në Tiranë!..
Askush nuk e njohti Burrin e cunguem dy kambësh me sharrë druevari, madje, edhe Nana e vet dyshoi, a asht apo, nuk asht djali em Ky, i zhytun në një brrakë pislleku në një qeli të Tiranës...?! I nguli sytë e Saj si Shqipja, në Fëtyrën e qeshun të djalit të vet...e, Burrnisht, kërkoi:
“Ma vritni, ju lutem ma vritni, banje këte mirësi...mos e leni kështu djalin..!”, u tha, Bija e Rozafës, xhullinjve komunistë...dhe, ata, ia plotësuen “dëshirën...”, plot 65 vjet maparë...
Me datën 5 Mars 1945, në orën 5.00 të mengjezit, Don Lazër Shantojën bashkë me një nga Atdhetarët ma të devoçëm të Shkodres Sulçe Beg Bushatin, i pushkatuen në Tiranë, brinjë Lanës.
Ja, kush ishte Ky “armik i popullit” që, “zani i Tij” ushton...edhe sot, që prej vitit 1924:

Zani i të vdekunit!
Carlyle e fillon historinë që shkroi mbi revolucionin e Francës së vitit 1848 me këto fjalë të Montesquieu: “Lum ai Popull që ka një histori të mërzitëshme!”
Po kje, se, qetësia e monotonia e ndolljëve historike përbajnë lumninë e një kombi, atëherë, Shqiptarët e sotëm do të ishin me të vërtetë njerëzit ma të mjerë të botës. Historia e Shqipnisë së lirë asht një kaos luftash, ngatërresash, trathëtinash, ambicionesh, partishë kaq të mëdha, të shpeshta, të ndyta e të damëshme, që nuk ia gjenë askund shoqën në botë.
Sot me hapjën e Kuvendit Kushtetues, Populli Shqiptar çilë një fletë të re e ngulë një cak të rinj, që ka me shënue një epokë në historinë kombëtare. Me Kuvendin Kushtetues na Shqiptarët dëshrojmë dhe prëtëndojmë me ditë tek e fundit se ku jemi! Do të flasim me letra të hapuna! Jemi tepër të lodhun e të mërzitun prej ndolljëve të vjetëve të shkueme: lypim që historinë e kombit tonë ta përshkojë mbassodi jo, ma, era e duhisë, por flladi i një jete ma të stabilizueme e të normalizueme.
Me datën e Kuvendit Kushtetues historia shqiptare do të filloi me u ba ma monotone! Do ta dimë edhe na njëherë atë “ubi cosistam” t’Arkimedit, pse me droje, dyshime, kërcënime, pasiguri të vazhdueshme ekzistenca e jonë nuk mund të vazhdohet ma.
Mjaft e kemi pa Shqipninë e mjerë të bame dyqan për fitimin ekskluziv të disa klasave të privilegjueme: mjaft ma qëndroi livall kulloset ku, rend mbas rendit u lëshuan politikanët e improvizuem; mjaft duruam porsi fushë eksperimentale për aventurierët kozmopolitë; mjaft pësoi e bame skakjerë lojnash diplomatike. Mjaft!
Sot Popullit i ka ardhë shpirti në fyt: sot Populli do me ditë kategorikisht:
A ka a nuk ka Shqipni?
Të mendojmë se kësaj pyetje qeveritarët tonë të deritashëm nuk i janë përgjigjë endè!
Se ka Shqipni sot e beson, ndoshta, ministri, deputeti, oficeri, nëpunësi: me njëfjalë i frangarpaguemi, por Populli që luftoi, që pagoi, që u dogj, që u vorfnue, që u fik....nuk mund ta besojë kurrë!
Janë disa vite që Shteti ynë i rinj valëzon nëpër udhën e haptë të lirisë. Si lexohët në një prej vjershave ma të bukura e të përmenduna të Henrrik Ibsen, edhe Shqipnia i ka ngja “një anijës që udhton me një të vdekun mbrendë”. Në barkën e Shtetit tonë të rrënuem ekonomikisht nuk gjejmë sot tjetër, përveç, një trup të vdekun.
Ky i vdekun asht Populli!
Qeveritarët tonë deri sot, u kujtuan me mbajtë Shqipninë e..., mbytne Popullin!
Por, ky Popull, sot flet! Prej gjumit të vdekjës ngritë zanin me shpresë, por edhe me guxim e kërcënim, pyet:
A ka Shqipni edhe për mue?
Po, kje se, Misët e Kuvendit Kushtetues, me ligjët që do të bajnë e me drejtësinë që do të ndjekin nuk kanë me mujtë me iu përgjigjë kësaj pyetje, atëherë, ajo Mbledhje, nuk ka me kenë tjetër veçse, mbaresa e një farsës dhe fillesa e një tragjedisë!
Hyu mos e prëmtoftë!
Y. (Don Lazër Shantoja).

Nga gazeta “Ora e Maleve”, Viti II. Shkoder, e Shtunë, 19 Janar 1924. Nr. 4.


■“...Prej gjumit të vdekjës ngritë zanin me shpresë por, edhe me guxim e kërcënim, pyet:

A ka Shqipni edhe për mue?...”

■Përgjigje nga Fritz Radovani:

E di mirë Don Lazër, se çka jé tue më pvetë,
E di mirë Don Lazër, se ku Ty t’kanë tretë,
E di mirë Don Lazër, se çka pret prej meje,
E di mirë Don Lazër, se çka t’ndriste mendja,
E di mirë Don Lazër, se çka priste gjuha,
E di mirë Don Lazër, se çka asht fjalëshpata,
E di mirë Don Lazër, se çka të gufoi zemra.
E di mirë Don Lazër, se çka të thante buzën,
E di mirë Don Lazër, se çka t’prishë buzëqeshjën.
E di mirë Don Lazër, se kush t’ vërboi sytë,
E di mirë Don Lazër, se kush desht me t’mbytë.
E di mirë Don Lazër, se kush t’ theu dy krahtë,
E di mirë Don Lazër, se kush s’ desht gojëmjaltë,
E di mirë Don Lazër, se kush ti sharroi kambët,
E di mirë Don Lazër, se kush ti theu dhambët,
E di mirë Don Lazër, kush desht me t’ zhigatë...
E di mirë Don Lazër, se n’ç’kjamet të pau Nana,
E di mirë Don Lazër, se çka i lypi hasmit ....
E di mirë Don Lazër, se çka i the’ Asaj...
E di mirë Don Lazër, si t’ngushlloi Nanë-locja,
E di mirë Don Lazër, si s’e lanë me të prekë...
E di mirë Don Lazër, edhe ku, Ajo...ka vdekë...
E di mirë Don Lazër, si shunglloi Rozafa,
E di mirë Don Lazër, si n’për gji t’mkoi tamth...
E di mirë Don Lazër, si t’vajtoi me ankth,
E di mirë Don Lazër, si belbzoi Tirana,
E di mirë Don Lazër, sesi ushtoi Dajti,
E di mirë Don Lazër, sesi u skuq Lana...
E di mirë Don Lazër, se kush të trathtoi Ty,
E di mirë Don Lazër, sesi kryet pat thye...
E di mirë Don Lazër, kush t’shporoi Ty n’parzëm,
E di mirë Don Lazër, Zemërshqipja,...u shue.
E di mirë Don Lazër, kush armët desht me t’fye,
E di mirë Don Lazër, se n’ Kryq mori shenjë...
E di mirë Don Lazër, ...Flut’rove me Enjë...
E di mirë Don Lazër, pse, pat Shqipni për Ty
E di mirë Don Lazër, ata ujq t’kanë shkye!
E di mirë Don Lazër, se Ajo,... asht barka Yte...
E di mirë Don Lazër, se bash brinj Rozafës...
Ti, s’ don ma t’ vajtojmë...
Rreth e rrotull Saj Ti, do, të vallzojmë...
Ti, po, m’ fton të këndojmë...
Në liqe t’ Shkodres s’Ate...
“Mbi të bukrat vala...Eni të lundrojmë...”.
Melbourne, Mars 2010.

65 VJET MA PARË...ME 25 MARS 1945...
PRANË RRËMAJT, NË ZALLIN E KIRIT NË SHKODER,
PUSHKATOHET EDHE “POETI I AMBËLSISË” DON NDRE ZADEJA,
I CILI, HAPË EDHE FLETËN E GENOCIDIT KOMUNIST NË KËT QYTET, MBAS DON LAZËR SHANTOJËS NË TIRANË, ME DATËN 5 MARS 1945.
NË SHENJË NDERIMI DHE RESPEKTI PËR KËTE MARTIRË TË
KISHËS KATOLIKE SHQIPTARE,
QË ME GJAKUN E TIJ LAU TOKËN TONË AMTARE,
PO JU DHUROJ KRYEVEPRËN E TIJ LETRARE.
Me respekt: Fritz RADOVANI.
Melbourne, 25 Mars 2010.
A T F U L V C O R D I G N A N O S

Letër e hapun
1 9 4 2
1

Cum non est cui suadeatur
Et qui suadeant non sunt.
(Plint. Paneg.)
I.

Me thân’ se s’dijte ç’âsht votra e shqiptarit
e shtroja e tij me firi t’njomë e trûngu
nënkrejse e vrashtë illyre pranë zjarmit
gjith’her’ mikprit’s, nëpr’ ato biga e ahishta
ku bjeshk’t e nêmna derdhin lot rrëshine: 5
Me thân’ se at dor’ të lmut e t’shugurueme,
si tosk’ si geg’, pa farë idhní besimi,
s’ta puthi e s’ta shtërngoi si miku mikut,
por kryet ta vrau pse kok’ për kok’me tândin
shqiptari e ndeshi fatakeqi, rrehëm! 10
E pra ky derën dy kapak’sh ta çili,
si i t’shpis, dita me ditë ândjeve tua
bujar i erdh e gjurm’ për gjurm’ ndër shpêlla,
ku flêjn’ drangojt, drangûe aj vet’ të prini,
me krrab’ të vet çërmoi nëpër têrrina, 15
me lahut’ të vet këndoi pa mê pran’ téje, (pa mê – pa mend,FR)
me brisk të vet latoi me shkrojla t’vjetra
një shkop për ty. Patër Milan të quejti,
t’ ndêshi e t’përcuell, ké stani i vorfën t’prîni,
ngarkue me plaçka tua e me visare 20
t’njaj giuhe s’lasht’ qi namin ty ta rriti
ndër blêj qi nuk dijn’ mort. Ké stani t’prîni,
ku e pakundshoqe t’pritte bujarija
e grues shqiptare. E kur mbi letra tua,
lodhun s’kërkuemi, nji sy gjumë i knaqun 25
me bâ ti dojshe i patrazuem prej kujna,
cikën e lop’s ajo fisnike e mielte,
plotepërmaje ‘i kup’ me psheshatâmbël
para ta vête e, ksulën n’dorë, i zoti
i shpis’ “njelmo, njelmo, i bekue” me t’dhânun 30
e buk e krypë e zemër parashtrote.
Héu! Mirë uhan shqiptarit sot ja ktheve!
N’areopagun e letrarve t’tú
rrashtën e t’parve ton’ prej thesit nxore,
(at thés na vet’ ta mbâjtme e vet’ ta mbûshme!) 35
e si shpërblim plot e përplot me tamthin
e i’dhuni’s s’pashoqe né na paraqite
e “pini, pini, t’shkret’” i grishe evarshëm
Astyagjë i dytë Arpagut t’mjer’ shqiptar!
Arpagu n’darkë, o mizorí! Me mishin 40
2

e djalit t’vet do t’ngihet edhe n’rrashtën
e tij do t’pijn’.... i pvetun do t’përgjegjët:
“N’sofrën mbretnore çëdo gjellë a e shijshme!”
Dishmitare ty t’thrras o e tepruemja
durés’ shqiptare, ti qi vuen pa zâ, 45
e brén pa u ndî, e kjân pa ankim, e thér
pa vrá, diftom’ pash Perëndin, a mundem
shqiptar i lirë Arpag i dyt’ m’u bâ
i shuem e i poshtër? Un me dije tânde
s’ due t’mbatëm, o letrar. Synon meshtari 50
meshtarin jo shqiptar, i thot’: Gabove!
Ujku don tym e mjegull. Rac’s illyre
ti ujk ju bâne, gjall’ ti ma përpine,
me at eureka t’çuditshëm ti e zbulove
nênin gordjan, me’i t’sjellme shpate e kpute, 55
e nji rras’ t’ré mbi vorrin e Shqipnis’
na vûne: Ktu pushon rraca ariane!
Rracë e stërkeqne, farë e manafikun,
skotë e përzieme hithâsh ariane
kênka Shqipnija? O témpora! O móres! 60
Gjurmues i thêll’, ti gjurmë Illyrjes s’vjetër
n’Shqipni s’i gjên? Mbi té përbé pra jemi,
mbi pluhun t’saj përbéhen pelikanat
e dërmishun ndër vuejtje mijvjeçare
dëshmor’ të padishmuem. Gjurm’ nuk i gjên? 65
e prá dikur i madhi i t’mdhejve Leka
n’Egjyptin e gjymtisun pik’ma s’pari
mbi ball’ t’Hetéjve ton’ s’kundroi habitun
emnin shqiptar? At emën t’nëpërkâmbun
nuk shkoi aj me e ringjallë? Ti gjurmë Illyrit 70
n’Butrintin tând nuk i gjên? E nuk kujtohe
se edhe n’shpi tânde dora e huej la shêjet
e ‘i gjytetnimit t’huej? Edhe n’shpi tânde
gjuha e përfolun s’kjé gjth’ herë e shkrueme? 75
Përmbi gërmadha t’hueja ndër pasojna
tejshekullore rrihi flet’t e tua,
Shqipe virgjin e Illyrve, e n’çerdhe tânde
çili ata zogj, rriti ata zogj e ndîelli
me gjuhën tande Illyre Shqipëtare!
Préja ti, Roma e Madhe, hovin Pirros, 80
rrudhja guximin, Rom’, Teutës zamâdhe,
Gencin shkodran’ shtërngoje me verig’ ari,
por jan’ verigat shêj se Rom’ a Roma (shêj – kêputë)
e Illyri Illyr. Verigat ja zgjidh’ Gencit,
i shkrijn, i bân kunor’, mbi krye t’Illyrit 85
besnik vetê ajo e vnon Roma e pavdekshme.
Na komb’ bastardh, na t’huej n’vend ton’, na préja (preja – të pabesë)
e votres sonë, emënharruem, rrugaca?
3

Rrugac, vasal, ushtar i blem me pare
edhe zamadhi Kastriotë i yni? 90
pse ‘i dit’ vetimshëm aj me shqipe t’veta
mbi Ardjen fluturoi, besën e dhânme
fronit t’ Partenopës me gjak n’Ursáre
n’vend për me çue si e ka zakon shqiptari?
E drejta a nji. Kjé Kastrioti i bindun 95
n’miqsi t’Venecjes s’lasht’, por pau Rozafa
Shpatën e tij e u dridh. Aj Kapidani,
Aj pararoja e krishtënimit t’ngûcun,
por edhe Mbret i Shqipënise Illyre.
Ti ndér’, ti t’drejt’ kurrkund s’i dhae shqiptarit. 100
Ç’e bâjm’ na t’gjallt’? Pse lodhna kot? Pse lypim
çka s’na përket? E ti djelmni, pse lnyre
për fate t’ardhshme t’Shqiptaris, kur n’shpatull
ná gjâ nuk kém, as komb’ as fis nuk jém?
Perjârgë a pênda e jote, Cordignano! 105
Me dâng’ të zez’ ti ja zhigate ftyrën
vedit e né. Por nuk jan’ dokrrat tua
qi e bâjn’ paçavër rracash Shqiptarin!
Nuk jan’ zbulimet t’tua çudiplote
qi e bâjn’ me kthye dalë ‘i fjal’ të folme, 110
nji dor’ vllaznisht të shtrime, ‘i bés’ të dhânme:
Shqipja Shqipës krahun ja dhâ, s’ja kputi.
Njikshtu shpnesojm’, njikshtu e dijmë. E t’bâni
goja me fol’ çka para téjet nieri
i gjall’ nuk thá? E t’bâni zemra shpirtin 115
pa i dalë endè ti me ja xjérr’ shqiptarit
me at styl të kuqun n’gji? I thérun n’zemër
vigmën aj sot e lshon.... Prej téje e nâmta
kupë e përmbyzne a derdhë e buka e thyeme (përmbyzne –përmbysun)
nuk njitët mâ. Hin fjal’ kah dole ‘hè gjoftë 120
rrféja mizore e hijevet Illyre,
nâma e nji kombit qi nuk humb’ si s’humbin
Shtyllat e Kapitolit tând! Prapóu,
ti hije e zez’, mos t’marrin mbrapa vigma
e t’parve ton’ prej vorrit, ku flên Fishta, 125
prej grope, ku pushon Frashëri e Mjedja.

4
II

Mjedja, Barbari i Madh, n’heshtjen e gjumit
t’vorrezave injacjane e luejti rrashtën
brahyçefale e prej dy rrathve t’humbun
Frombója i dyt’ dy sy vetoi si rrféja; 130
me grushtin e përtham e shkundi Pasin,
Jungun e t’amblin Gjenovic me vllazën,
akull ku n’préhje barasohen eshtnat
e t’strukunve nën dhé. E théll’ si deti,
ehéu! Nji gjâmë u ndi e përfrigueshme. 135
Ndigjom’, ti Cordignano, e veshin vénja
fjal’s qi po t’thâm: Nuk a zili degâmje
vargjet e mija qi frymzon, por ahti
i nji shqiptarit t’lirë, i shituem zânash,
pse i prekun n’tél, pse i thérun n’zemer, t’rámën 140
gati me e bâjt’ por t’shámen kurr. Harrohet
e s’harrohet çdo dhûn’ mbi tok’, por ndéri
për kombe a shêjt, si shêjt a gjaku i dêrdhun
për Atmë e Fé. Por, kurr nuk mund t’harrohët
oshtima e théll’ e shigjetve t’helmatueme 145
tridhetë e sa vjeçare, kur s’andejmi
shkodranit ftyrën me ja marrun déshte
me t’idhtin gaz e Shkodrën e rrëthueme,
(ku zogjt e shqipës s’parit syt i çilne,)
n’thalbin e zemrës keqas ma gërgave, 150
njât’her’ kur ûja flatrat e shpuplueme
ndête mbi né mortore e ankimi i zi,
me rrâjça n’goj’ kelkaze e madergone,
çilte vorreza t’reja n’për gardhîje;
kur nanën téme, ditë e zezë, e mblova 155
n’at syz’ lédine n’Rmâj, kur Taraboshi
e Lodertuna viellshin zjêrm çeliku,
n’thalbin e zemrës keqas ma gërgave!
Nanën kush e harron? Por Nana e Madhe
Shqipja dykrenshe Illyre u njâllte e lumja, 160
u njâllte. E pra ty Shkodra, Cordignano,
t’ bâjti e t’nderoi! Andërr a kjo ti thue?
A e din, a e din sa tâmb’l atdhedashtnijet (tamb’l – qumësht)
q’at ditë e sod ka derdh’ gjini i Rozafës
shkodrane? A e din, a e din se lojcë a fati, 165
por jo mizuer si ti? Se e vërvit’ peshën,
por si ti dorën nuk e mshehë? E s’paku
me rrashta e me kersij s’lot shkopecingël (kersij – kocka)
si don me lujtun ti, tue çprush’ ndër vorre
amanet vorrit ç’âsht zakon me i lânun 170
të pa trazuem, t’pa fyem? S’harrohët shpota (shpota – tallja)
5

mbi ata shqiptar’t e lashtë e meshatarë,
mprojtsa fatosa t’virgjinís s’ kërcnueme
e t’ fés s’ ligshtueme, qi ti m’i shgjetove,
kâllpa m’i qite. E pra njata rrëbeshit 175
salvimtar kalli vetun ballë i bâne,
njashtu si muejtne e dijtne, kurse ndjeksit
e Benediktit t’ Madh hanës drapnore
ju shmângne tui lân’ mbrapa troje e rrasa,
por monumente jo, sikur Barleti, 180
Buzuku i lashtë e Budi e émënmadhi
Bogdan’ i yni, ndéra e kohve t’ shkueme,
nám i pasosun i ksaj’ tok’s shqiptare,
ku ‘i drit’ ka mbet’ ndër zemra endè e pa shkîmun,
ku ‘i gac’ ka mbet’ ndër votra endè e pa shkrepun, 185
ku ‘i bés’ ka mbet’ ndër fise endè e pa çártun.
Ti misjonar, përmbi stomîjet shêjte,
vllazën na quejte e vllazën na përcolle,
por vrasës ti na dole! E, po, po, thue,
t’i lajnë uhat félshuesat e Shqipnisë 190
me priftën t’vet shqiptarë! E prá këta priftën
nuk ju përulne kurr çâllmës sulltane,
as shkopit t’carvet, por synuene Romën
Latine t’Papve fén edhe kombsinë
tuj mprojt’ her’ mbath’ her’ zdath’, edhe tiarat 195
përmbi fronet e lashta ipeshkëvnore:
Kur brûnxat flêjshin n’dhé e kur t’mbértisna
vashat shqiptare drejtë e syjshin trévën
shêjte t’zbulueme, gur’ për gur’ ku shêji
i mbledhjes s’tyne, qinda vjet me radhë, 200
krepatueshëm kumbon’t i xëvêndsote;
kur jashta murit t’that, pushkën për faqe,
burrat e dheut, xhúrdin e zez’ mbi krye,
vështojshin mos t’i xân pusí vezire
mbi ltér’ t’bekuem, ku dora e meshtarit 205
shqiptar n’bekim dukej e zhdukej para
se t’qitte synin rrezja e parë e diellit.
O misjonar’, kambsor’t e Naxarenit
n’detin e shqetësuem t’ kti krishtënimi
s’ bashkut me né, kush rretin e kush grepin, 210
me gjoj’ hyjnore dora dor’s ta mbushim
lundricën e Tinzot me at lajm t’frigueshëm
qi nierz përtrijn e kombe! Marrí njehët,
âjun kur Drini breg e m’breg vërsulet
e shkamba dyndë e m’ shpin’ përkund’ çináre, 215
bregut përpjet’ me i dhân’ rrëshanzës s’ vogël,
për t’ mbledh’ bërcakë e cokla e cingla t’ thata
pa ndonji vlér’. Grêth’ mundet m’u bâ bleta,
por marimanga blet’ nuk bahët lângun
6

pa e sjellun n’helm. Ta dijë koha e ardhshme 220
e lume o e mjer’ (me fatin kush mund kapët?):
Kanuja Illyre pronen edhe kullen
me kulm e me temel e gjan’ e gjallë
me ç’fryn e ç’ avullon ja digjte núri,
por armën lirshëm n’dor’ ja lête gjaksit. 225
Siell, Cordignano, n’dorë armën e ké:
Ndêshëm n’tryvezën shkencatare t’ presin
banor’t e botës s’ vogël primitive.
Kjémë çka kjém’ e jém çka jém. Zakonët
ti ruejmë Illyre e gjuhën t’papërlyeme! 230
Ndër duer t’virgjilta t’ çikave t’ fatueme
t’ përshkohen spikt, e pêjna leshi s’dredhun
t’ dalin të ri për tirqi si biluri,
e téja t’ fort’ si kanpi për buljera,
e kput’ t’ qindîsna n’ar për fatamirin 235
qi hylli do t’u sjell’ kur táta e lókja
n’ân’ ti vên’ shêj, njashtu si na lá i pari.
Njashtu si na lá i pari, çeta e lúme
e barijvet shqiptar’ n’ mallesa t’ veta
ogiçin para, berreve dihatse 240
t’u prijn ké mrizi plak mijavjeçari;
nën hije t’ tij t’këndojn kangën e vjetër,
t’shkruejn zogj me krah’ n’velgji prej s’ kuqi s’ pishës,
t’shkruejn flutra lloje lloje m’ furk’ shpatúke,
si lokja jau kërkoi Bardhën nuse. 245
(qi me e kërkue me pishë edhe me qiri
mana kûnd shoqen nuk ja gjên’); e t’ shkruejn
e t’ shkruejn edhe me gjak shêja vllaznije,
n’krahun e njom’ të njani tjetrit, gërmat
e vjetra t’nji kujtimi t’ lasht’ sa bota 250
e tyne Illyre. Bashk’ me hije t’ dirgjën,
prej muzgu, dhênt përpara tè konaku
t’u prrallë e tue këndue ‘i kang’ mbas krahit
qi sos’ përher’ n’ kushtrim. Çka thot’ kumbona,
or ju, n’ at Kish’ të lume, vetmitare? 255
Dita e misjonit! Mblidhën çeta çeta,
bûjen me u dá mikpritse misjonarve, (bujen – buken)
me u ba konak. Qé, siellet n’ héll’ ma i miri
dash për kumbon’. Prân’ spata kmesa e lavra,
prân’ dér’ n’ mullî çakallja, e dîng përmbushet 260
streha hyjnore e vorfën. Nisin zêmrat
rryeshëm m’u thy para s’ vërtet’s tronditse,
e besa bés’ m’u lidhë e i leshti parzëm
me lyp’ mëshrirë e dora dorën gjakse
për hatër t’ Drunit Shpërblimtar m’e puthun, 265
me t’ luejtun gjakut, ndërsa trina e s’majtës
cirkën e tér’ zbunûese. A lodhë, a thýe (cirkën – djersën)
7

Thráku barbar i yti, Cordignano!
Tashti , té votra shlodhu, o misjonar,
e n’ dritën e tymósun t’ pishtarit 270
shejó triumfe t’réja: sóse ditën
me syt e lodhun tui kërkuemun gërmat
e ufices meshtarake. S’a nevoja,
n’ kureshtën tânde shkencatare, synin
harû t’a lshojsh ndër rrath’t e atij vargoni: 275
a janë a s’jan’ këputë, e Lék’t e shqipës
a janë a s’janë Illyrë, a mos teprica
e ‘i rracës s’ bastardhueme? Nuk t’ka hije
me u ardhun hakut macave shpijake,
prushin mbi shpîn’ t’u grumbullue, gazit 280
pa dijt’ me i dhânun fund, kur ato t’mjerat
t’përzhituna n’térbim e merrshin iken.
Njikshtu m’kurriz’ t’ shqiptarve grumullove
gáca mbi gáca, Cordignano, e bota
veshin tá vûni e përmbi letra t’ mëndafshta 285
dorën kundroi leçitse albanofóbe.
Veprën e misjonarit lavdiplote,
ravën e kambve t’ tija koha e amshimi
me bindje e përkujton, por, vepra e jóte,
ravizë e zbét’ trathtije, a gjurmë gamilli, 290
qi vetun e përlán’ shtërgata e breshni.Shenim:
Plot 50 vjet ma parë, më shpjegonte Prof. Gaspër Ugashi, në Shkoder:
Lexoje këte “Leter të hapun” që një Prift Katolik Shqiptar, Don Ndre Zadeja i ka shkrue një klerikut tjetër italian At Fulv Cordignano-s, mbasi ai pat fye në një shkrim të vetin Popullin Shqiptar, në vitin 1941. Kjo u shpall në shtyp në vitin 1942.
Në vitin 1942 një student shqiptar (emni i të cilit nuk më kujtohet F.R.), në Paris tue dhanë provim për letërsi në Universitet atje, e pyet profesori: “Po, përveç dy letrave të njohtuna, a ka ndonjë tjetër të kësaj gjinije që asht botue në këto ditët e fundit?” – Studenti shqiptar heshtë... – Profesori francez shton: “Pikërisht në vendin tand asht botue këto ditë një letër e tillë, ku, një Prift Katolik Shqiptar i asht përgjigjë fyemjes që i ka ba Popullit Shqiptar, një dijetar i njohtun italian, po, edhe ai klerik katolik.
Ajo “Letër e hapun” e shkrueme nga Don Ndre Zadeja, zen vendin e tretë në letersi botnore për nga ana letrare dhe artistike. Autori i saj, Zadeja, ka shkrue një letër të tillë që mund të lexohet në të gjitha ambjentet dhe për të gjitha moshat, mbasi gjuha që përdorë Autori, asht shumë e pastër dhe e pasun.”...
Por, askush nuk mund të parashikonte se mbas tri vjetësh, me 5 Fruer 1945, në orën 05.00 të mengjezit, Don Ndre Zadeja, “Poeti i Ambëlsisë” do të pushkatohet në Zallin e Kirit nga trathtarët komunist “shqiptar”, si “anmik i Popullit të vet”...
Fjala e fundit e Tij: “Ah moj Shqipni, moj mizore, e çka të baj ma shumë për Ty?!”
Ju lutëm shpërndajeni tek Rinia këte Leter...
Shpërndajeni në katër anët e Botës, si asht shpërnda...edhe vetë Rinia Shqiptare..!!!
Melbourne, Mars 2010. Fritz RADOVANI.